Debata o przyszłości samorządów. Eksperci wskazują na skutki zmian demograficznych

Jak informuje Portal Kujawski, w debacie o przyszłości polskiego samorządu coraz częściej pojawia się pytanie o zdolność państwa do utrzymania obecnej liczby gmin. W rozmowie z PortalSamorzadowy.pl prof. Jerzy Hausner stwierdził, że przy obecnych trendach demograficznych „realnie nie da się utrzymać w Polsce 2,5 tys. gmin”.

Były wicepremier i minister gospodarki w rządach Leszek Millera oraz Marek Belka wskazuje, że zasadniczym problemem jest spadek liczby ludności w większości samorządów. Zjawisku temu towarzyszą migracje oraz malejące dochody własne gmin, przy jednoczesnym wzroście liczby zadań i kosztów ich realizacji. Zdaniem profesora prowadzi to do narastającej nierównowagi finansowej, szczególnie w mniejszych jednostkach samorządowych.

Jednocześnie prof. Hausner nie postuluje administracyjnego zmniejszania liczby gmin. Zamiast tego nawiązuje do koncepcji tzw. trzeciego etapu reformy samorządowej, zaprezentowanej w 2014 roku w „Raporcie o stanie samorządności terytorialnej w Polsce”, przygotowanym przez zespół ekspercki działający przy Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie. Dokument ten prognozował postępujące wyludnianie kraju i rekomendował tworzenie ram do ściślejszej współpracy między samorządami.

Autorzy raportu oceniali, że choć dobrowolne łączenie gmin mogłoby przynieść korzyści, to narzucanie takich rozwiązań odgórnie mogłoby wywołać więcej negatywnych skutków niż pozytywnych. Zwracano również uwagę, że obowiązujące w Polsce zachęty do dobrowolnych połączeń nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. W tym kontekście duże nadzieje wiązano z rozwojem obszarów metropolitalnych i wzmocnieniem ich roli w strukturze samorządu terytorialnego.

Raport postulował wyodrębnienie regionów metropolitalnych jako dodatkowego, czwartego poziomu samorządu oraz stworzenie sieci krajowych metropolii. Wskazywano także na potrzebę zacieśnienia współpracy gmin otaczających miasta na prawach powiatu, m.in. w obszarach takich jak Bydgoszcz.

Od publikacji raportu w Polsce udało się sformalizować tylko jeden związek metropolitalny – Górnośląski Związek Metropolitalny – który uzyskał realne korzyści finansowe. Choć w 2015 roku przyjęto ustawę o związkach metropolitalnych, została ona później uchylona, a kolejne inicjatywy w tym zakresie nie doczekały się realizacji legislacyjnej.

Autorzy raportu zwracali również uwagę na słabnącą pozycję radnych wszystkich szczebli samorządu. Wskazywano, że kontrola rad nad organami wykonawczymi ma w dużej mierze charakter iluzoryczny, a komisje rad nie dysponują realnymi narzędziami kontrolnymi. Podnoszono także problem dominującej roli aparatu urzędniczego.

W materiale przywołano również przykład kosztów utrzymania władz wykonawczych. Z wyliczeń Portalu Kujawskiego wynika, że przeciętny mieszkaniec Bydgoszczy dokłada rocznie do wynagrodzenia prezydenta miasta kilkadziesiąt groszy, podczas gdy w najmniejszych gminach regionu koszt ten dla jednego mieszkańca sięga kilkudziesięciu złotych.

Przypomniano opinie jednego z twórców reformy samorządowej, prof. Michała Kuleszy, który już kilkanaście lat temu wskazywał, że granicą ekonomicznej racjonalności funkcjonowania powiatu jest populacja poniżej 50 tys. mieszkańców. Obecnie coraz więcej powiatów w województwie kujawsko-pomorskim zbliża się do tej granicy lub ją przekracza.

Jak podkreśla Portal Kujawski, przedstawione dane i opinie ekspertów pokazują, że dyskusja o przyszłym kształcie samorządu terytorialnego w Polsce staje się coraz bardziej aktualna, szczególnie w kontekście długofalowych zmian demograficznych i finansowych.