Walentynki jako performans społeczny. Miłość, rynek i rytuał

• Walentyki, obchodzone corocznie 14 lutego, stanowią współcześnie jedno z najbardziej rozpowszechnionych świąt o charakterze świeckim, związanych z ekspresją uczuć romantycznych i relacyjnych.

• Choć ich geneza odwołuje się do tradycji chrześcijańskiej i postaci św. Walentego, obecny wymiar tego święta należy analizować przede wszystkim w kategoriach zjawiska kulturowego, komunikacyjnego i ekonomicznego o zasięgu globalnym.

• Walentyki funkcjonują jako element kultury popularnej, będąc jednocześnie przykładem procesu komercjalizacji emocji oraz rytualizacji relacji interpersonalnych w społeczeństwach późnej nowoczesności.

Źródeł Walentynek upatruje się w tradycji chrześcijańskiej związanej z postacią św. Walentego – męczennika z III wieku, którego kult rozpowszechnił się w średniowiecznej Europie. W historiografii wskazuje się jednak na możliwe nawiązania do rzymskich Luperkaliów – święta o charakterze płodnościowym. Proces synkretyzacji pogańskich i chrześcijańskich motywów jest typowy dla wczesnochrześcijańskich praktyk adaptacyjnych.

Kluczowa zmiana semantyczna nastąpiła w późnym średniowieczu, zwłaszcza w Anglii i Francji, gdzie 14 lutego zaczęto łączyć z okresem godowym ptaków, co w poezji dworskiej (m.in. u Geoffreya Chaucera) symbolicznie powiązano z miłością romantyczną. W ten sposób wykształcił się model Walentynek jako święta zakochanych.

Od XVIII wieku rozpowszechniła się praktyka wysyłania kartek walentynkowych (tzw. valentines), a w XIX wieku – wraz z rozwojem druku i przemysłu papierniczego – święto zaczęło przybierać charakter masowy. W XX wieku, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, Walentyki uległy intensywnej komercjalizacji i stały się elementem globalnej kultury konsumpcyjnej.

Z perspektywy antropologii kulturowej Walentyki można interpretować jako rytuał przejścia i afirmacji relacji. Rytualizacja miłości obejmuje określone praktyki: wręczanie prezentów (kwiaty, czekoladki, biżuteria), wspólne kolacje, deklaracje uczuciowe czy komunikację symboliczną (serce jako znak miłości).

Rytuał ten pełni kilka funkcji społecznych:

• Funkcja integracyjna – wzmacnia więzi partnerskie poprzez publiczną lub półpubliczną afirmację relacji.
• Funkcja normatywna – utrwala społecznie akceptowane wzorce romantyczności i ekspresji uczuć.
• Funkcja komunikacyjna – umożliwia wyrażenie emocji w sposób kulturowo usankcjonowany.
• Funkcja identyfikacyjna – pozwala jednostkom wpisywać się w dominujący model kultury emocjonalnej.

Biorąc pod uwagę aspekt teorii performatywności (J. L. Austin, J. Butler) Walentynki można postrzegać jako akt performatywny: wyznanie miłości w określonym dniu nie tylko opisuje relację, lecz ją symbolicznie konstytuuje i utrwala.

Z ekonomicznego punktu widzenia Walentyki są istotnym impulsem konsumpcyjnym. W wielu krajach obserwuje się wzrost sprzedaży kwiatów, słodyczy, biżuterii, usług gastronomicznych oraz turystycznych w okresie poprzedzającym 14 lutego. Święto to wpisuje się w tzw. gospodarkę doświadczeń (experience economy), w której kluczową rolę odgrywa kreowanie przeżyć i emocji jako wartości rynkowej.

Sama socjologia konsumpcji wskazuje, że Walentynki stanowią przykład „komodyfikacji uczuć” – emocje zostają przekształcone w dobra i usługi podlegające wymianie rynkowej. Jednocześnie nie oznacza to całkowitej utraty autentyczności przeżyć; raczej dochodzi do ich mediacji przez mechanizmy rynkowe.

W drugiej połowie XX wieku Walentynki uległy globalnej dyfuzji kulturowej, głównie za sprawą amerykańskich mediów, przemysłu filmowego i korporacji międzynarodowych. Proces ten można analizować w kategoriach globalizacji. Globalne wzorce są adaptowane do lokalnych upodobań kulturowych. Dla przykładu w Japonii kobiety wręczają czekoladki mężczyznom, a miesiąc później obchodzony jest „White Day”. W niektórych krajach europejskich święto przyjęło się dopiero po przemianach ustrojowych końca XX wieku, jako element kultury zachodniej.

Jak każde zjawisko, tak i Walentynki zmagają się z napięciami między zwolennikami i przeciwnikami. Linia podziału przebiega między tradycyjną normą religijną, a świeckim, komercyjnym charakterem Walentynek. Z perspektywy religijnej jest bowiem święto oderwane od pierwotnego kontekstu hagiograficznego. Patrząc na nie z perspektywy socjologicznej staje się mechanizmem presji społecznej wobec osób samotnych. Ekonomicznie to przykład nadmiernej komercjalizacji i konsumpcjonizmu, a strona feministyczna i kulturowa podważa Walentynki jako narzędzia podtrzymania stereotypowych ról płciowych.

Z drugiej strony badania nad psychologią relacji wskazują, że symboliczne rytuały, nawet o charakterze komercyjnym mogą wzmacniać poczucie bliskości i satysfakcję partnerską, o ile są postrzegane jako autentyczne.