Jeże coraz częściej widywane w Kruszwicy. Warto o nie zadbać

• W Polsce występują dwa bardzo podobne do siebie gatunki jeży: jeż wschodni (Erinaceus roumanicus, dawniej określany E. concolor) oraz jeż zachodni (Erinaceus europaeus, zwany też jeżem europejskim). Pierwszy zasiedla praktycznie cały obszar kraju, podczas gdy drugi spotykany jest głównie w zachodniej i północno-zachodniej części Polski.

• W ostatnich latach mieszkańcy Kruszwicy coraz częściej zauważają jeże w parkach, ogrodach i przydomowych posesjach. Te niewielkie ssaki prowadzą głównie nocny tryb życia, dlatego łatwo je przeoczyć, jednak ich obecność świadczy o dobrej kondycji lokalnego ekosystemu.

Jeże są sprzymierzeńcami człowieka żywią się owadami, ślimakami i larwami, pomagając w naturalnym zwalczaniu szkodników. Niestety, coraz częściej padają ofiarą samochodów lub są narażone na kontakt z toksycznymi substancjami ogrodowymi.

Zaleca się, by w miarę możliwości zostawiać w ogrodach nieco dzikiej przestrzeni, unikać palenia liści i kompostowników bez uprzedniego sprawdzenia ich wnętrza oraz ostrożnie kosić trawniki. Warto również zostawiać dla jeży niewielkie miseczki z wodą, zwłaszcza w upalne dni.

Na zdjęciu jeż uchwycony w nocy na terenie Osiedla Robotniczego (fot. Sławomir Kuźniarek).

[ZT]44152[/ZT]

Jeże charakteryzują się licznymi kolcami pokrywającymi grzbiet i boki ciała, natomiast na brzuchu mają miękką, szaro-białą sierść. Na każdym osobniku znajduje się 6000–8000 kolców o długości około 2 cm, będących zmodyfikowanymi włosami – ich końcówki i podstawy są białe, a środek czarno-brązowy.

Długość ciała dorosłego jeża wynosi zwykle 13,5–26,5 cm (bez ogona), masa ciała sięga 800–1200 g. Zwierzę ma wydłużony, stożkowaty pysk z wilgotnym nosem, małe oczy i stosunkowo niewielkie uszy częściowo ukryte w futrze. Króciutki ogon (ok. 2 cm) oraz mocne kończyny zakończone pięcioma palcami i tępymi pazurami dopełniają opisu budowy.

Za pomocą silnego mięśnia okrężnego jeż zwija się w szczelną kulę, co wraz z nastroszonymi kolcami stanowi skuteczną ochronę przed drapieżnikami.Rozmiary: dorosły jeż osiąga 13,5–26,5 cm długości (bez ogona) i masę ok. 800–1200 g.Pokrycie ciała: grzbiet i boki – 6000–8000 kolców (igieł) o dł. ok. 2 cm, barwy biało-czarno-brązowej; brzuch – futerko szaro-białe.Głowa: wydłużony, stożkowaty pysk; oczy małe, nos wilgotny; uszy zaokrąglone, krótkie.

Kończyny silne, każdy palec zaopatrzony w twardy, tępy pazur.

Rozród: okres godowy wiosną. Po około 5 tygodniach ciąży samica rodzi 1–9 młodych (zwykle 3–4). Nowo narodzone jeżyki mają miękkie, białe kolce schowane pod cienką błonką – po ok. 11 dniach mogą już zwijać się w kulkę, a po ok. 14 dniach otwierają oczy.

Długość życia: w warunkach naturalnych jeż żyje przeciętnie około 6 lat.

Typ siedlisk: jeże zasiedlają zróżnicowane tereny łowne – liściaste lasy i zagajniki z gęstym podszytem, parki miejskie, łąki, skraje pól oraz ogrody przydomowe i działki. Ważne są liczne kryjówki (liście, sterty gałęzi, krzewy) umożliwiające ukrycie się w ciągu dnia.Tryb życia: zdecydowanie nocny – w dzień jeże śpią w gęstym poszyciu, w ziemnych norach lub pod stertami liści, a nocą wychodzą na żer.

Są zwierzętami samotniczymi, łączą się w pary tylko podczas okresu godowego.Wędrówki: potrafią przebyć do około 2 km w ciągu jednej nocy w poszukiwaniu pokarmu. Są zdolnymi pływakami i wspinaczami, co pomaga im eksplorować otoczenie.

Hibernacja. w chłodniejszym klimacie Polski jeże zapadają w sen zimowy (hipernację). Zwykle rozpoczyna się on w październiku, a budzą się w kwietniu. W czasie hibernacji zwierzę obniża temperaturę ciała z ok. 36 °C do kilku stopni C (ok. 1–5 °C) i drastycznie zmniejsza metabolizm, co pozwala przetrwać zimowe niedobory pożywienia.

Podstawowa dieta. owady (np. chrząszcze, gąsienice, larwy), dżdżownice i ślimaki są głównym składnikiem diety jeży.Dodatkowy pokarm: jeże uzupełniają dietę o drobne kręgowce i ich jaja (płazy, jaszczurki, jaja ptaków, małe gryzonie), a także o owoce i grzyby, gdy są dostępne.Specjalne zdolności: jeże potrafią zjadać jadowite ropuchy – ich organizm jest odporny na jad tych płazów.

Niektóre kuszące, jadowite węże (np. żmije) również padają ich łupem - dzięki pancerzowi z kolców i częściowej odporności na jad jeże często przeżywają takie starcia.Mit obalony: wbrew ludowym przekazom jeże nie noszą na grzbiecie zapasów (owoców czy grzybów) – to niemożliwe do wykonania ze względu na budowę ciała i rzeczywisty skład diety.Współpraca z człowiekiem: ze względu na diety owadobójcze i ślimakożerne jeże są uważane za naturalnych „sprzymierzeńców” ogrodów i działkowców. Pomagają ograniczać populacje szkodników (owadów i ślimaków) na terenach zielonych.

Reakcja na zapachy. jeże przy silnym pobudzeniu węchowym lub smakowym wydzielają pienistą ślinę, którą rozprowadzają po kolcach. Cel tej nietypowej reakcji nie jest do końca poznany.

Zachowania godowe. samiec podczas zalotów kilkukrotnie obiega samicę; gdy samiec zbliża się za bardzo, samica syczy i stroszy kolce, tłukąc samca. Jeżeli samica przyjmie samca, składa kolce, co umożliwia odbycie kopulacji.

Ochrona prawna. oba gatunki jeży są w Polsce objęte ochroną częściową. Oznacza to zakaz ich zabijania, chwytania i przetrzymywania w niewoli oraz zakaz niszczenia miejsc ich schronienia (np. gniazd, nor). Przepisy te mają na celu ochronę liczebności populacji tych pożytecznych zwierząt.Zagrożenia: naturalni wrogowie jeży to m.in. lisy, borsuki, kuny, dzikie psy i sowy.

Bardzo niebezpieczne są też pasożyty zewnętrzne (szczególnie kleszcze), które mogą osłabiać lub zabić jeża. Istotnym zagrożeniem antropogenicznym są kolizje drogowe – jeże często giną potrącone przez samochody, ponieważ przy zagrożeniu zwijają się w bezruch zamiast uciekać.

Dawniej jeże uchodziły za zwierzęta przynoszące szczęście, a w medycynie ludowej wykorzystywano różne ich części (np. proszki i nalewki z ciała jeża). Obecnie są cenione jako pożyteczne zwierzęta -  „sanitariusze” środowiska pomagający zachować równowagę biologiczną (ograniczają liczbę szkodników i spożywają drobną padlinę).

Źródła: Opis oparty na literaturze przyrodniczej oraz materiałach edukacyjnych Lasów Państwowych i instytucji ochrony środowiska.

[ZT]44150[/ZT]