Granice gmin pod lupą ustawodawcy. Projekt wprowadza mediację i etap wojewódzki

• Na stronie Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego opublikowano artykuł autorstwa Jakuba Dorosza-Kruczyńskiego pt. „Wojewoda, mediacja i sąd: jak projekt porządkuje postępowanie w sprawach zmian terytorialnych gmin”.

• Publikacja dotyczy projektu nowelizacji ustawy o samorządzie gminnym, który ma na celu uporządkowanie procedur związanych z tworzeniem, łączeniem, dzieleniem gmin oraz zmianą ich granic.

Autor przedstawia obowiązujący stan prawny, w którym ostateczne rozstrzygnięcia w sprawach terytorialnych podejmowane są w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, po przeprowadzeniu konsultacji społecznych i zasięgnięciu opinii właściwych organów samorządowych. W artykule opisano szczegółowo rolę rad gmin, mieszkańców oraz wojewody w tym procesie, a także wskazano na znaczenie konsultacji społecznych i referendum lokalnego jako form partycypacji mieszkańców.

Znaczna część tekstu poświęcona jest krytyce dotychczasowego modelu, formułowanej od lat przez samorządy i instytucje publiczne. Wskazywane są m.in. ograniczone możliwości sądowej kontroli rozstrzygnięć, uznaniowość decyzji podejmowanych na szczeblu rządowym, a także problemy finansowe i funkcjonalne gmin dotkniętych zmianami granic. Autor przywołuje również argumenty odnoszące się do standardów wynikających z Europejskiej Karty Samorządu Lokalnego.

W dalszej części artykułu omówiono rozwiązania przewidziane w projekcie ustawy (druk sejmowy nr 2102). Projekt zakłada m.in. ograniczenie częstotliwości składania wniosków o zmiany terytorialne, doprecyzowanie terminów proceduralnych, wprowadzenie obligatoryjnych referendów w przypadku zmian o istotnej skali oraz rozbudowanie katalogu dokumentów i analiz wymaganych przy składaniu wniosku. Szczególny nacisk położono na prognozy skutków finansowych oraz mechanizmy rekompensaty dla gmin, które mogłyby ponieść straty w wyniku zmiany granic.

Autor opisuje także wzmocnienie roli wojewody poprzez wprowadzenie wieloetapowego postępowania na poziomie wojewódzkim, obejmującego publikację wniosków, możliwość zgłaszania stanowisk, postępowanie wstępne, rozprawę administracyjną oraz mediację. Projekt przewiduje również wyraźniejsze uregulowanie zasad sądowej kontroli niektórych rozstrzygnięć podejmowanych w toku procedury.

Artykuł kończy się omówieniem przepisów dotyczących rozliczeń majątkowych między gminami oraz regulacji przejściowych i terminu wejścia w życie projektowanych zmian.

Cały materiał znajdziesz tutaj.

W skrócie

• Dotychczasowy model zmian granic gmin jest postrzegany jako niewystarczająco uporządkowany i konfliktogenny. Artykuł pokazuje, że obecna procedura – oparta na rozporządzeniu Rady Ministrów, konsultacjach i opiniach – od lat generuje spory między gminami oraz poczucie braku realnego wpływu po stronie wspólnot lokalnych. Szczególnie problematyczny jest ograniczony zakres sądowej kontroli takich rozstrzygnięć.
• Projekt nowelizacji ma na celu „przekształcenie” spraw terytorialnych w bardziej formalne postępowanie administracyjne. Z opisu projektu wynika, że ustawodawca dąży do nadania zmianom granic cech typowych dla spraw administracyjnych: z jasno określonymi etapami, obowiązkową dokumentacją, możliwością uzupełniania braków, środkami zaskarżenia oraz kontrolą sądową określonych rozstrzygnięć pośrednich.
• Znacząco wzmacnia się rola wojewody jako „filtra” i mediatora sporu. Wojewoda nie jest już wyłącznie pośrednikiem przekazującym wniosek do ministra, lecz prowadzi postępowanie wstępne, ocenia zasadność wniosku, organizuje rozprawę administracyjną i może stosować mediację. W praktyce oznacza to przeniesienie ciężaru rozstrzygania konfliktów na etap przedrządowy.
• Zmiany granic mają być rzadsze, trudniejsze do zainicjowania i lepiej udokumentowane. Wniosek z artykułu jest taki, że projekt świadomie podnosi „próg wejścia” dla zmian terytorialnych: ogranicza częstotliwość wniosków, wprowadza sztywne terminy, rozbudowuje katalog analiz (demograficznych, społecznych, finansowych) oraz wymaga ekspertyz zewnętrznych.
• Partycypacja mieszkańców ma mieć większą wagę, zwłaszcza przy zmianach o dużej skali. Z tekstu wynika, że konsultacje społeczne przestają być wyłącznie elementem formalnym. Przy istotnych zmianach granic projekt wprowadza obligatoryjne referendum lokalne, co oznacza, że sprzeciw mieszkańców może realnie zablokować dalszy bieg procedury.
• Po raz pierwszy wprost wprowadza się mechanizmy finansowej rekompensaty między gminami. Artykuł podkreśla, że projekt odpowiada na jeden z kluczowych zarzutów samorządów: brak ochrony finansowej gmin tracących terytorium. Obowiązkowe prognozy finansowe i minimalny poziom rekompensaty mają ograniczyć „ekonomiczne drenaże” związane ze zmianami granic.
• Nie likwiduje się decyzji rządowej, ale ogranicza jej uznaniowość. Ostateczne rozstrzygnięcie nadal należy do Rady Ministrów, jednak – jak wynika z analizy – projekt znacząco zawęża pole swobodnej oceny poprzez formalizację procedury, jawność dokumentów, etap wojewódzki oraz możliwość sądowej kontroli wybranych decyzji.

[ZT]48925[/ZT]